Verzet in Veenhuizen

Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde Veenhuizen een bijzondere rol. Het dorp maakte deel uit van de Rijkswerkinrichtingen en was grotendeels afgesloten van de buitenwereld. Ondanks deze geïsoleerde ligging ontstonden er verzetsactiviteiten, met grote gevolgen voor veel inwoners. Veenhuizen was in de oorlog eigendom van de staat. Vrijwel alle bewoners werkten voor Justitie, bijvoorbeeld als bewaker, ambtenaar, werkmeester of hoevenaar (boer). Zij woonden en werkten dicht bij elkaar en vormden een hechte gemeenschap. Voor buitenstaanders was het dorp nauwelijks toegankelijk. Deze gesloten structuur bepaalde het dagelijks leven, maar speelde ook een rol bij het ontstaan van verzet. Mensen kenden elkaar goed en wisten met wie zij veilig konden samenwerken.

Uit het zicht

In Veenhuizen verbleven ook jongens die zich wilden onttrekken aan de verplichte tewerkstelling in Duitsland. Door het afgesloten karakter van het dorp en de aanwezigheid van gestichtsgebouwen bood Veenhuizen mogelijkheden om uit het zicht te blijven. Sommigen werden daarbij zelfs als ‘verpleegde’ of gevangene ingeschreven en tijdelijk ondergebracht in een cellengebouw, waardoor zij tijdens razzia’s minder snel werden herkend. Deze vorm van onderduik stond nauw in verbinding met andere verzetsactiviteiten in en rond het dorp. 

Wapendroppings
In de omgeving van Veenhuizen vonden in 1944 twee wapendroppings voor het verzet plaats. De eerste dropping, in de nacht van 11 op 12 september 1944, mislukte. Door een technisch probleem kwam de lading ver buiten het bedoelde terrein terecht en viel een groot deel van de wapens in handen van de bezetter. De tweede dropping, in de nacht van 9 op 10 oktober 1944, was wel succesvol. Er werden vijftien containers met wapens, munitie en voorraden gedropt. Ook geallieerde agenten sprongen per parachute mee om samen te werken met lokale verzetsgroepen. Met hulp van bewoners en gestichtswachters werden de containers opgehaald en verborgen op verschillende plekken in en rond Veenhuizen.

Verzet in de regio

Het verzet in de regio beperkte zich niet tot wapens en onderduikhulp. Ook geallieerde militairen die in Noord‑Drenthe terecht kwamen na neerstortingen, kregen steun. Een bekend voorbeeld is de Amerikaanse bommenwerper Seattle Sleeper, die op 26 november 1944 bij Haulerwijk neerstortte. De overlevende bemanningsleden werden met hulp van verzetsmensen uit de omgeving verborgen en verder geholpen.

Bloedgroep Norg

In het najaar van 1944 kreeg de bezetter steeds beter zicht op het verzet in Noord‑Drenthe. Vanuit Norg opereerde een beruchte eenheid van de Nederlandse Landwacht en de Sicherheitsdienst, later bekend als de Bloedploeg Norg. Deze groep hield zich bezig met het opsporen en verhoren van verzetsmensen. Daarbij werd extreem geweld gebruikt om informatie af te dwingen. Hun optreden leidde tot arrestaties in Veenhuizen en omliggende dorpen, waardoor verzetsnetwerken werden opgerold.

In december 1944 volgden grootschalige razzia’s. Veel mannen werden gearresteerd, soms thuis en soms op hun werk. Na zware verhoren werden zij via Assen en Groningen gedeporteerd naar concentratiekampen, vooral Neuengamme bij Hamburg. Velen van hen keerden niet terug. Het verlies was groot en liet diepe sporen na in Veenhuizen en de regio.

Op 13 april 1945 werd Veenhuizen bevrijd. In tegenstelling tot andere plaatsen in Drenthe verliep de bevrijding hier relatief stil en zonder gevechten. Er trokken geen grote legereenheden door het dorp en er vond geen directe confrontatie plaats. De Duitse troepen waren al verdwenen en Veenhuizen werd als het ware overgeslagen in de geallieerde opmars.